انصباب خلطى بدان شود و يا صدمهء بسيار قوى بدان رسد كه منشقّ و پاره گردد ، در سمع ضعف و نقصان و يا ابطال آن به هم رسد . [ استدال بر كيفيت سمع ] : و دليل آن كه احساس سمع به وصول آن هواست به صماخ سه وجه است : يكى : آن كه چون كسى انبوبه طولانى كه يك طرف آن تَنْگ - به قدر سوراخ گوش - باشد و طرف ديگر آن گشاده بر گوش گذارد ، و در طرف گشاد آن شخصى « 1 » ، دهن گشاده تكلّم نمايد ، ديگرى آن صدا را نشنود مگر او . و در اندرون بادگيرها كه در ايران براى وزيدن باد مىسازند ، اين معنى خوب محسوس مىگردد ؛ كه انواع صداها بلند و واضح معلوم مىگردد ؛ و در بيرون صدائى « 2 » شنيده نمىشود و يا اگر شنيده مىشود ، غير مفهوم . دوم : بُعدى و فاصلهء خاص ميان سامع و مسموع ؛ كه اگر زياده بر آن باشد شنيده نشود ؛ به سبب نرسيدن آن هوا . سوم : آن كه جانب هبوب رياح و وزيدن باد را در آن اثر تمام است ؛ كه در جايى كه هوا وزد ، صدا به زودى و بلند رسد و در جائى كه مخالف وزيدن آن باشد به ديرى و اندك . و در هنگام وزيدن بادهاى تندِ مختلفِ در هم ، صداى درست شنيده نشود . [ فايده ] : و اختلاف است در شرافت و فضيلت سمع بر بصر و بالعكس « 3 » : و بنا بر تقديم ذكر سمع بر بصر در آيات كريمهء « هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ » « 4 » و « هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » « 5 » و « إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ ، كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا » « 6 » و غير اين‌ها از آيات و

--> ( 1 ) . ب : شخص . ( 2 ) . الف : صداى . ( 3 ) . ب : يا بالعكس . ( 4 ) . سورهء اسراء ، آيه 1 . ( 5 ) . سورهء بقره ، آيه 137 . ( 6 ) . سوره اسراء ، آيه 36 .